Tìm hiểu về kiến trúc cung đình thời Lê Sơ tại Hoàng thành Thăng Long là một hành trình đầy thử thách do sự khan hiếm tư liệu lịch sử. Tuy nhiên, những phát hiện khảo cổ gần đây đang dần hé lộ vẻ đẹp và kỹ thuật xây dựng độc đáo của các công trình điện đài xưa, đặc biệt là Điện Kính Thiên.
Khám phá dấu tích nền móng và cấu kiện gỗ Điện Kính Thiên
Việc nghiên cứu, giải mã hình thái kiến trúc cung đình thời Lê Sơ gắn liền mật thiết với những cuộc khai quật khảo cổ tại khu vực Điện Kính Thiên, trung tâm của Cấm thành Thăng Long. Từ năm 2011 đến nay, các nhà khoa học đã thu thập được nhiều bằng chứng quan trọng, giúp hình dung rõ nét hơn về quy mô và cấu trúc của tòa chính điện này, vốn đã bị phá hủy hoàn toàn vào năm 1816 dưới triều Nguyễn.
Hiện trạng nền móng Điện Kính Thiên thời Lê Sơ
Các dấu tích khảo cổ học đã khẳng định các công trình tại Hoàng cung Thăng Long xưa được xây dựng chủ yếu bằng gỗ, với hệ khung chịu lực bằng gỗ và mái lợp ngói đặc trưng. Tại khu vực Điện Kính Thiên, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy nhiều chân tảng đá kê cột gỗ với kích thước đa dạng, cho thấy sự phân cấp rõ ràng trong hệ thống cột trụ. Những chân tảng này thường làm bằng đá vôi màu trắng, không trang trí hoa văn, có hình khối thống nhất, chứng tỏ cột gỗ sử dụng phổ biến là cột tròn. Kích thước các chân tảng dao động từ đường kính 38cm đến trên 70cm, cho phép suy đoán về quy mô các cột hiên và cột cái bên trong.
Một phát hiện đáng chú ý là việc tìm thấy một cột gỗ sơn thếp màu đỏ cao 228cm tại hố khai quật phía Đông Điện Kính Thiên năm 2018, khớp với loại chân tảng kê cột hiên. Bên cạnh đó, việc phát hiện nhiều cấu kiện gỗ khác của bộ khung giá đỡ mái càng củng cố cơ sở khoa học để giải mã kết cấu kiến trúc thời kỳ này. Qua phân tích các mẫu gỗ, có thể xác định vật liệu xây dựng chính là các loại gỗ quý thuộc nhóm tứ thiết như đinh, lim, sến, táu, đặc biệt là gỗ sến mật và táu mật.
Hệ khung giá đỡ mái và nghi vấn về thức kiến trúc cung điện
Việc giải mã hệ thống khung đỡ mái là yếu tố then chốt để xác định phong cách kiến trúc cung đình thời Lê Sơ. Các nhà khoa học đã đặt ra câu hỏi lớn: liệu kết cấu này được xây dựng theo thức “chồng rường” truyền thống của kiến trúc Bắc Việt, hay theo thức “đấu củng” như kiến trúc thời Lý, Trần?
Các loại bình áng và đầu gỗ thời Lê Sơ
Những nghiên cứu trước đây đã chứng minh kiến trúc cung điện thời Lý – Trần chủ yếu là kiến trúc đấu củng, một nhận định quan trọng trong việc giải mã hình thái kiến trúc cung đình Thăng Long. Đối với thời Lê Sơ, tài liệu khảo cổ học may mắn hơn nhờ các hiện vật cụ thể. Phát hiện các loại cấu kiện gỗ liên quan đến đấu củng, đặc biệt là các loại “bình áng” tại khu vực Điện Kính Thiên, đã mang lại những manh mối vững chắc, gợi mở hướng nghiên cứu về hệ khung giá đỡ mái của kiến trúc cung điện thời kỳ này.
Dựa trên các mẫu vật và so sánh với các di tích cổ khác, có thể thấy cấu kiện “đầu” trong cụm đấu củng thời Lê Sơ mang những nét đặc trưng riêng biệt so với kiến trúc thời Lý, Trần. Ví dụ, loại đầu có vát cong đều nhau, không tạo vát chéo góc 60 độ như một số hiện vật ở Trung Quốc thời Minh.
Mô hình kiến trúc đầu cung thời Lê Sơ so sánh với đấu củng Trung Quốc thời Minh Sơ
Đặc biệt, mô hình kiến trúc men xanh lục được tìm thấy ở phía Đông Điện Kính Thiên là bằng chứng quý giá duy nhất hiện có về kiến trúc thời Lê Sơ. Mô hình này mô tả chi tiết bộ mái lợp ngói ống, và đặc biệt, thể hiện rõ hệ thống đấu củng. Hệ thống này được xác định là “liên đấu củng”, bố trí theo phương ngang với mật độ cao, không chỉ trên đầu cột mà còn xen kẽ giữa các cột, giữa các gian (đấu củng giữa gian). Điều này cho thấy sự phức tạp và tính toán kỹ thuật cao trong kết cấu giá đỡ mái của kiến trúc cung đình thời Lê Sơ.
Giải mã chi tiết cấu kiện Đấu Củng và sự khác biệt
Cấu trúc của một hệ đấu củng phức tạp hơn nhiều so với khái niệm đơn giản về “đấu” và “củng”. Tại Hoàng thành Thăng Long, các nhà khoa học đã xác định được các loại cấu kiện chính cấu thành nên hệ thống này qua khai quật.
Loại cấu kiện đầu tiên là “đầu”, một khối gỗ nhỏ hình vuông được sơn son thếp đỏ, có rãnh ngàm để đỡ tay củng. Loại đầu này có điểm khác biệt so với đấu xuyên tâm của Trung Quốc. Cấu kiện thứ hai quan trọng là các loại “áng” (bình áng), thanh gỗ ngắn có ngàm quay xuống, xếp vào loại bình áng ngang. Các bình áng này được phân loại theo số lượng rãnh ngàm: 5, 3 và 1 rãnh ngàm, tương ứng với các vị trí Thượng Đối, Trung Đối và Hạ Đối trong một cụm đấu củng.
Ví dụ, bình áng có 5 rãnh ngàm (Bình áng Thượng Đối) được trang trí vân mây, có chức năng khóa đầu cụm đấu củng, đặt trên đầu cột. Bình áng có 1 rãnh ngàm (Bình áng Hạ Đối) có đầu tạo vát cong xuống giống mỏ chim, thường đặt ở dưới cùng trên lươ ván. Sự xuất hiện của các loại bình áng này là bằng chứng xác thực cho thấy kiến trúc cung đình thời Lê Sơ thuộc loại hình kiến trúc đấu củng.
So sánh kết cấu bộ vì của kiến trúc Việt Nam thời Lê Sơ và Trung Quốc thời Minh
Một điểm khác biệt đặc sắc của kiến trúc cung điện Việt Nam thời Lê Sơ là sự hiện diện của đầu rồng nhô ra từ đầu các bình áng trên tầng đấu củng trên cùng. Trong khi các công trình khác như Đình Tây Đằng có đầu rồng quay vào trong, thì tại Điện Kính Thiên, đầu rồng trên bình áng thượng lại được đặt trên đầu cột, thể hiện sự kết hợp độc đáo giữa đấu củng ngang và cột trụ chịu lực.
Kết cấu mái và nghệ thuật trang trí
Bên cạnh hệ khung giá đỡ mái, cấu kiện liên quan đến kết cấu mái cũng được hé lộ qua các phát hiện khảo cổ như xà gồ góc (xà góc), rui hiên và thượng lương. Việc tìm thấy xà góc có đường vát chéo 48,2 độ, được sơn son thếp đỏ và trang trí vân mây vàng thật, cho thấy sự tỉ mỉ trong thi công.
Rui hiên cũng là một chi tiết quan trọng, với phần đầu được sơn son thếp đỏ, trong khi thân để gỗ tự nhiên, gợi ý rằng hàng rui hiên thời Lê Sơ có thể để lộ ra ngoài, tương tự kiến trúc cung điện Đông Á.
Phát hiện thượng lương (nguyệt lương) hình vòm cung với hai đầu vuông có ngàm âm cho thấy bộ vì có thể được xây dựng theo kiểu “chồng rường” truyền thống. Sự kết hợp giữa hệ đấu củng ở hàng hiên và hệ vì kiểu chồng rường trên các bộ vì phía trên tạo nên một sự giao thoa tinh tế trong kiến trúc cung đình thời Lê Sơ, hài hòa giữa kỹ thuật chịu lực của phương pháp Đông Á và bản sắc kiến trúc truyền thống Việt Nam.
Những dấu vết sơn son màu đỏ tươi và vàng thật trên các cấu kiện gỗ là minh chứng rõ ràng rằng các công trình cung điện thời kỳ này được thiết kế rất công phu, với màu sắc rực rỡ, thể hiện vẻ đẹp lộng lẫy, trang nghiêm, tương đồng với các cung điện nổi tiếng khác trong khu vực.
Qua những phân tích về cấu kiện gỗ, chân tảng đá, các loại bình áng, và mô hình men xanh, chúng ta có cơ sở khoa học vững chắc để khẳng định rằng kiến trúc cung đình thời Lê Sơ là một hệ thống đấu củng phức tạp, mang nét đặc trưng riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm lịch sử kiến trúc cung đình Việt Nam. Xưởng Tượng Gỗ hy vọng những thông tin này giúp quý độc giả có cái nhìn sâu sắc hơn về giá trị di sản này.
Các câu hỏi thường gặp về kiến trúc cung đình thời Lê Sơ
Kiến trúc cung đình thời Lê Sơ được xây dựng chủ yếu bằng vật liệu gì?
Các công trình kiến trúc cung đình thời Lê Sơ tại Hoàng thành Thăng Long được xác định chủ yếu xây dựng bằng gỗ, với hệ khung chịu lực bằng gỗ quý và mái lợp ngói. Nền móng được gia cố bằng gạch và đá.
Làm thế nào các nhà khoa học xác định được kết cấu đấu củng thời Lê Sơ?
Việc xác định dựa trên các phát hiện khảo cổ học, bao gồm các cấu kiện gỗ đặc trưng của hệ đấu củng như các loại bình áng (với 1, 3, 5 rãnh ngàm), đầu gỗ, và đặc biệt là mô hình kiến trúc men xanh lục mô tả chi tiết cụm đấu củng.
Sự khác biệt giữa kiến trúc cung điện thời Lê Sơ và thời Lý, Trần là gì?
Cả ba thời kỳ đều phổ biến kiến trúc đấu củng. Tuy nhiên, kiến trúc thời Lê Sơ có sự xuất hiện rõ rệt của các loại bình áng với số lượng rãnh ngàm cụ thể, và đặc biệt là sự xuất hiện của đầu rồng trang trí trên bình áng thượng, cho thấy sự chuyển đổi phong cách rõ rệt.
Thượng lương tìm thấy tại khu vực Điện Kính Thiên cho thấy điều gì về kết cấu mái?
Thượng lương có hình dáng thân tròn, bụng cong, hai đầu vuông có ngàm ngầm quay xuống, cho thấy nó được đặt trên đầu cột trốn. Điều này gợi ý bộ vì có thể có kết cấu kiểu “chồng rường” truyền thống của kiến trúc Việt Nam, kết hợp hài hòa với các cụm đấu củng ở hàng hiên.
Thầy Quang Minh là chuyên gia phong thuỷ và người sáng lập XuongTuongGo.com. Với hơn 15 năm nghiên cứu và ứng dụng phong thuỷ, thầy luôn tâm huyết mang đến kiến thức chính xác, dễ hiểu và thực tế về tử vi, ngũ hành và phong thuỷ đời sống. Các nội dung trên website đều được thầy trực tiếp kiểm duyệt, đảm bảo giá trị và tính ứng dụng cho mỗi độc giả.